विनियोगः
ॐ विनियोगः अस्य श्री उत्तरचरित्रस्य रुद्र ऋषिः । श्रीमहासरस्वती देवता । अनुष्टुप् छन्दः । भीमा शक्तिः । भ्रामरी बीजम् । सूर्यस्तत्त्वम् । सामवेदः स्वरूपम् । श्रीमहासरस्वतीप्रीत्यर्थे उत्तरचरित्रपाठे विनियोगः ।
oṃ asya śrīuttaracaritrasya rudra ṛṣiḥ, mahāsarasvatī devatā, anuṣṭup chandaḥ, bhīmā śaktiḥ, bhrāmarī bījam, sūryastattvam, sāmavedaḥ svarūpam, mahāsarasvatīprītyarthe uttaracaritrapāṭhe viniyogaḥ
English MeaningViniyoga (ritual application of the Uttara-charitra recitation): its seer is Rudra, its presiding deity is Sri Mahasarasvati, its metre is Anushtup, its power (shakti) is Bhima, its seed-syllable (bija) is Bhramari, its principle (tattva) is the Sun, and its essential form is the Samaveda. This application is made in the recitation of the Uttara-charitra for the pleasure of Sri Mahasarasvati.
हिन्दी भावार्थविनियोग — इस श्री उत्तरचरित्र के पाठ का विनियोग बताया गया है। इसके ऋषि रुद्र हैं, देवता श्रीमहासरस्वती हैं, छन्द अनुष्टुप् है, शक्ति भीमा है, बीज भ्रामरी है, तत्त्व सूर्य है और स्वरूप सामवेद है। श्रीमहासरस्वती की प्रसन्नता के लिए उत्तरचरित्र के पाठ में इसका विनियोग किया जाता है।
ध्यानम्
ॐ घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चक्रं धनुः सायकं हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम् । गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महा- पूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम् ॥
ghaṇṭāśūlahalāni śaṅkhamusale cakraṃ dhanuḥ sāyakaṃ hastābjairdadhatīṃ ghanāntavilasacchītāṃśutulyaprabhām | gaurīdehasamudbhavāṃ trijagatāmādhārabhūtāṃ mahā- pūrvāmatra sarasvatīmanubhaje śumbhādidaityārdinīm ||
English MeaningMeditation: I adore here that Mahasarasvati who bears in her lotus-hands the bell, spear, plough, conch, pestle, discus, bow and arrow; whose radiance is like the cool moon shining at the edge of the clouds; who arose from the body of Gauri, who is the support of the three worlds, and who is the slayer of the demons headed by Shumbha.
हिन्दी भावार्थध्यान — जो अपने कमल जैसे हाथों में घण्टा, शूल, हल, शंख, मूसल, चक्र, धनुष और बाण धारण किए हुए हैं, जिनकी कान्ति मेघों के अन्त में चमकते हुए शीतल चन्द्रमा के समान है, जो गौरी के शरीर से प्रकट हुई हैं, जो तीनों लोकों की आधारभूता हैं और शुम्भ आदि दैत्यों का नाश करने वाली हैं — उन महासरस्वती का मैं यहाँ भजन-ध्यान करता हूँ।
मन्त्र 1
ॐ क्लीं ऋषिरुवाच ॥ १॥
oṃ klīṃ ṛṣiruvāca || 1||
English MeaningOm Klim. The Rishi (Markandeya) said — (invocatory line introducing the narration).
हिन्दी भावार्थॐ क्लीं — इस बीजमन्त्र के साथ ऋषि (मार्कण्डेय) ने कहा —
मन्त्र 2
पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः ।
त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात् ॥ २॥
purā śumbhaniśumbhābhyāmasurābhyāṃ śacīpateḥ |
trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtā madabalāśrayāt || 2||
English MeaningIn olden times the two asuras Shumbha and Nishumbha, relying on their arrogance and might, seized from Indra (the lord of Shachi) the sovereignty of the three worlds and the shares of the sacrifices.
हिन्दी भावार्थप्राचीन काल में शुम्भ और निशुम्भ नामक दो असुरों ने अपने मद और बल के भरोसे इन्द्र (शचीपति) से तीनों लोकों का राज्य तथा यज्ञ के भाग छीन लिए।
मन्त्र 3
तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम् ।
कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च ॥ ३॥
tāveva sūryatāṃ tadvadadhikāraṃ tathaindavam |
kauberamatha yāmyaṃ ca cakrāte varuṇasya ca || 3||
English MeaningThose very two took upon themselves the office of the Sun, and likewise that of the Moon, of Kubera, of Yama, and of Varuna.
हिन्दी भावार्थउन दोनों ने ही सूर्य का अधिकार, वैसे ही चन्द्रमा का, कुबेर का, यम का और वरुण का अधिकार भी अपने हाथ में ले लिया।
मन्त्र 4
तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च ।
ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः ॥ ४॥
tāveva pavanarddhiṃ ca cakraturvahnikarma ca |
tato devā vinirdhūtā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ || 4||
English MeaningThose two likewise usurped the powers of Vayu (the wind-god) and the function of Agni (the fire-god). Thereupon the gods, cast out, deprived of their kingdoms, were defeated.
हिन्दी भावार्थउन्हीं दोनों ने वायु की सम्पत्ति (शक्ति) और अग्नि का कार्य भी अपने अधीन कर लिया। इससे देवता अपने राज्य से भ्रष्ट, पराजित और बहिष्कृत हो गए।
मन्त्र 5
हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः ।
महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम् ॥ ५॥
hṛtādhikārāstridaśāstābhyāṃ sarve nirākṛtāḥ |
mahāsurābhyāṃ tāṃ devīṃ saṃsmarantyaparājitām || 5||
English MeaningTheir authority taken away and all of them cast aside by those two great asuras, the gods called to mind that invincible Goddess.
हिन्दी भावार्थअपने अधिकार से वंचित और उन दोनों महान् असुरों द्वारा सर्वथा तिरस्कृत किए गए देवता उस अपराजिता देवी का भली-भाँति स्मरण करने लगे।
मन्त्र 6
तयास्माकं वरो दत्तो यथापत्सु स्मृताखिलाः ।
भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात्परमापदः ॥ ६॥
tayāsmākaṃ varo datto yathāpatsu smṛtākhilāḥ |
bhavatāṃ nāśayiṣyāmi tatkṣaṇātparamāpadaḥ || 6||
English Meaning(They recalled) the boon she had given them: 'Whenever you all remember me in adversities, at that very moment I shall destroy your gravest calamities.'
हिन्दी भावार्थ(उन्हें स्मरण हुआ कि) देवी ने हमें यह वरदान दिया था — जब भी तुम लोग विपत्ति में मेरा स्मरण करोगे, उसी क्षण मैं तुम्हारी घोर विपत्तियों का नाश कर दूँगी।
मन्त्र 7
इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः ॥ ७॥
iti kṛtvā matiṃ devā himavantaṃ nageśvaram |
jagmustatra tato devīṃ viṣṇumāyāṃ pratuṣṭuvuḥ || 7||
English MeaningHaving resolved thus, the gods went to Himavat, the lord of mountains, and there they earnestly praised the Goddess who is the Maya of Vishnu.
हिन्दी भावार्थऐसा निश्चय करके देवता पर्वतराज हिमालय पर गए और वहाँ जाकर उन्होंने विष्णुमाया-स्वरूपा देवी की भली-भाँति स्तुति की।
मन्त्र 8
देवा ऊचुः ॥ ८॥
devā ūcuḥ || 8||
English MeaningThe gods said —
हिन्दी भावार्थदेवताओं ने कहा —
मन्त्र 9
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥ ९॥
namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ |
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām || 9||
English MeaningSalutation to the Devi, to the Mahadevi; salutation ever to Shiva, the auspicious one. Salutation to Prakriti, to Bhadra the benign; with self-restraint we bow low to her.
हिन्दी भावार्थदेवी को नमस्कार है, महादेवी को नमस्कार है, शिवा (कल्याणस्वरूपा) को सदा नमस्कार है। प्रकृति और भद्रा (कल्याणी) को नमस्कार है; हम संयमपूर्वक उन्हें प्रणाम करते हैं।
मन्त्र 10
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः ।
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः ॥ १०॥
raudrāyai namo nityāyai gauryai dhātryai namo namaḥ |
jyotsnāyai cendurūpiṇyai sukhāyai satataṃ namaḥ || 10||
English MeaningSalutation to Raudra (the terrible) and to Nitya (the eternal); to Gauri and to Dhatri (the sustainer), salutation again and again. To her who is moonlight and of the form of the moon, and to her who is happiness, salutation for ever.
हिन्दी भावार्थरौद्रा और नित्या को नमस्कार, गौरी और धात्री (धारण करने वाली) को बार-बार नमस्कार। ज्योत्स्ना (चन्द्रिका) रूपिणी, चन्द्ररूपिणी तथा सुखस्वरूपा देवी को सदा नमस्कार है।
मन्त्र 11
कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः ।
नैरृत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः ॥ ११॥
kalyāṇyai praṇatāṃ vṛddhyai siddhyai kurmo namo namaḥ |
nairṛtyai bhūbhṛtāṃ lakṣmyai śarvāṇyai te namo namaḥ || 11||
English MeaningTo Kalyani (the auspicious), to Vriddhi (prosperity) of those who bow, and to Siddhi (attainment), we offer salutation again and again. To Nairriti, to the Lakshmi of kings, and to Sharvani (Shiva's consort) — to you, O Devi, salutation again and again.
हिन्दी भावार्थकल्याणी को, प्रणत जनों की वृद्धिस्वरूपा और सिद्धिस्वरूपा देवी को हम बार-बार नमस्कार करते हैं। नैर्ऋति को, राजाओं (पृथ्वीधरों) की लक्ष्मीस्वरूपा को और शर्वाणी (शिवपत्नी) को — हे देवी, तुम्हें बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 12
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै ।
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः ॥ १२॥
durgāyai durgapārāyai sārāyai sarvakāriṇyai |
khyātyai tathaiva kṛṣṇāyai dhūmrāyai satataṃ namaḥ || 12||
English MeaningTo Durga, to her who carries one across difficulties (Durgapara), to Sara (the essence), to Sarvakarini (the doer of all); to Khyati (renown), likewise to Krishna (the dark one) and to Dhumra (the smoke-hued), salutation for ever.
हिन्दी भावार्थदुर्गा को, दुर्गम विपत्ति से पार उतारने वाली (दुर्गपारा) को, सारभूता को और सब कुछ करने वाली (सर्वकारिणी) को; ख्याति को, वैसे ही कृष्णा को और धूम्रा को सदा नमस्कार है।
मन्त्र 13
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः ।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः ॥ १३॥
atisaumyātiraudrāyai natāstasyai namo namaḥ |
namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ || 13||
English MeaningTo her who is at once exceedingly gentle and exceedingly fierce, we bow — salutation to her again and again. Salutation to her who is the foundation of the world, to the Devi who is Action (Kriti), salutation again and again.
हिन्दी भावार्थजो अत्यन्त सौम्य और अत्यन्त रौद्र (दोनों) रूप वाली हैं, उन्हें नमस्कार करते हुए बार-बार नमस्कार है। जगत् की आधारभूता (प्रतिष्ठा) देवी को नमस्कार, और क्रिया (कर्म) रूपा देवी को बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 14-16
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ १४-१६॥
yā devī sarvabhūteṣu viṣṇumāyeti śabditā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 14-16||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings and is spoken of as Vishnumaya (the delusive power of Vishnu), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में विष्णुमाया के नाम से जानी जाती हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 17-19
या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ १७-१९॥
yā devī sarvabhūteṣu cetanetyabhidhīyate |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 17-19||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings and is designated as Consciousness (Chetana), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में चेतना (चैतन्य) कहलाती हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 20-22
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २०-२२॥
yā devī sarvabhūteṣu buddhirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 20-22||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Intelligence (Buddhi), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में बुद्धि रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 23-25
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २३-२५॥
yā devī sarvabhūteṣu nidrārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 23-25||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Sleep (Nidra), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में निद्रा रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 26-28
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २६-२८॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣudhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 26-28||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Hunger (Kshudha), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में क्षुधा (भूख) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 29-31
या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २९-३१॥
yā devī sarvabhūteṣu chāyārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 29-31||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Shadow/Reflection (Chhaya), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में छाया रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 32-34
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ३२-३४॥
yā devī sarvabhūteṣu śaktirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 32-34||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Power (Shakti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में शक्ति रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 35-37
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ३५-३७॥
yā devī sarvabhūteṣu tṛṣṇārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 35-37||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Thirst/Craving (Trishna), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में तृष्णा (तृष्णा-लालसा) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 38-40
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ३८-४०॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 38-40||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Forbearance/Forgiveness (Kshanti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में क्षान्ति (क्षमा) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 41-43
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४१-४३॥
yā devī sarvabhūteṣu jātirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 41-43||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Species/Kind (Jati), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में जाति (जन्म-वर्ग) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 44-46
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४४-४६॥
yā devī sarvabhūteṣu lajjārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 44-46||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Modesty (Lajja), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में लज्जा रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 47-49
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ४७-४९॥
yā devī sarvabhūteṣu śāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 47-49||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Peace (Shanti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में शान्ति रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 50-52
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५०-५२॥
yā devī sarvabhūteṣu śraddhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 50-52||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Faith (Shraddha), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में श्रद्धा रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 53-55
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५३-५५॥
yā devī sarvabhūteṣu kāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 53-55||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Loveliness/Radiance (Kanti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में कान्ति (शोभा-सौन्दर्य) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 56-58
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५६-५८॥
yā devī sarvabhūteṣu lakṣmīrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 56-58||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Fortune/Prosperity (Lakshmi), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में लक्ष्मी (श्री-सम्पत्ति) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 59-61
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ५९-६१॥
yā devī sarvabhūteṣu vṛttirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 59-61||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Activity/Function (Vritti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में वृत्ति (प्रवृत्ति-कर्म) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 62-64
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६२-६४॥
yā devī sarvabhūteṣu smṛtirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 62-64||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Memory (Smriti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में स्मृति रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 65-67
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६५-६७॥
yā devī sarvabhūteṣu dayārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 65-67||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Compassion (Daya), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में दया रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 68-70
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६८-७०॥
yā devī sarvabhūteṣu tuṣṭirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 68-70||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Contentment (Tushti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में तुष्टि (सन्तोष) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 71-73
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ७१-७३॥
yā devī sarvabhūteṣu mātṛrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 71-73||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of the Mother (Matri), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में मातृ (माता) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 74-76
या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ७४-७६॥
yā devī sarvabhūteṣu bhrāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 74-76||
English MeaningTo the Goddess who abides in all beings in the form of Error/Delusion (Bhranti), salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों में भ्रान्ति (भ्रम-मोह) रूप में स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 77
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या ।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्त्यै देव्यै नमो नमः ॥ ७७॥
indriyāṇāmadhiṣṭhātrī bhūtānāṃ cākhileṣu yā |
bhūteṣu satataṃ tasyai vyāptyai devyai namo namaḥ || 77||
English MeaningTo the Devi who is the presiding power of the senses of all beings, and who is ever present pervading all created things — to that Goddess who is All-Pervasion (Vyapti), salutation again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी समस्त प्राणियों की इन्द्रियों की अधिष्ठात्री हैं और जो सम्पूर्ण भूतों में सर्वत्र व्याप्त होकर सदा स्थित रहती हैं — उस व्याप्तिस्वरूपा देवी को बार-बार नमस्कार है।
मन्त्र 78-80
चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत् ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ७८-८०॥
citirūpeṇa yā kṛtsnametad vyāpya sthitā jagat |
namastasyai namastasyai namastasyai namo namaḥ || 78-80||
English MeaningTo her who, in the form of Consciousness (Chiti), abides pervading this entire world, salutation to her, salutation to her, salutation to her, again and again.
हिन्दी भावार्थजो देवी चिति (चैतन्य) रूप से इस सम्पूर्ण जगत् को व्याप्त करके स्थित हैं, उन्हें बार-बार नमस्कार है, बार-बार नमस्कार है, नमस्कार है।
मन्त्र 81
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रया- त्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता ।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः ॥ ८१॥
stutā suraiḥ pūrvamabhīṣṭasaṃśrayā- ttathā surendreṇa dineṣu sevitā |
karotu sā naḥ śubhaheturīśvarī śubhāni bhadrāṇyabhihantu cāpadaḥ || 81||
English MeaningShe who was praised of old by the gods for the fulfilment of their desires, and who is served day by day by Indra, lord of the gods — may that sovereign Goddess, the source of all good, bring us blessings and welfare, and destroy our calamities.
हिन्दी भावार्थजो पहले देवताओं द्वारा अपने अभीष्ट की प्राप्ति के लिए स्तुति की गई थीं और जिनकी देवराज इन्द्र प्रतिदिन सेवा करते हैं — वे कल्याणकारिणी ईश्वरी हमारा मंगल करें, हमें शुभ एवं भद्र (कल्याण) प्रदान करें और हमारी विपत्तियों का नाश करें।
मन्त्र 82
या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितै- रस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते ।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः ॥ ८२॥
yā sāmprataṃ coddhatadaityatāpitai- rasmābhirīśā ca surairnamasyate |
yā ca smṛtā tatkṣaṇameva hanti naḥ sarvāpado bhaktivinamramūrtibhiḥ || 82||
English MeaningThe sovereign Goddess who now is worshipped by us gods, tormented by insolent demons, and who, when remembered by us who bow down in devotion, at that very instant destroys all our calamities — (may she protect us).
हिन्दी भावार्थइस समय उद्धत दैत्यों से पीड़ित हम देवताओं द्वारा जो ईश्वरी नमस्कृत हो रही हैं, और जो भक्तिपूर्वक विनम्र मूर्ति वाले हम लोगों द्वारा स्मरण किए जाने पर उसी क्षण हमारी समस्त विपत्तियों का नाश कर देती हैं — (वे हमारा कल्याण करें)।
मन्त्र 83
ऋषिरुवाच ॥ ८३॥
ṛṣiruvāca || 83||
English MeaningThe Rishi said —
हिन्दी भावार्थऋषि ने कहा —
मन्त्र 84
एवं स्तवाभियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती ।
स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन ॥ ८४॥
evaṃ stavābhiyuktānāṃ devānāṃ tatra pārvatī |
snātumabhyāyayau toye jāhnavyā nṛpanandana || 84||
English MeaningO prince (delight of the king)! While the gods were thus engaged in praise, Parvati came there to bathe in the waters of the Ganga (Jahnavi).
हिन्दी भावार्थहे राजकुमार! जब देवता इस प्रकार स्तुति में लगे हुए थे, उसी समय पार्वती वहाँ गंगा (जाह्नवी) के जल में स्नान करने के लिए आईं।
मन्त्र 85
साब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का ।
शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा ॥ ८५॥
sābravīttān surān subhrūrbhavadbhiḥ stūyate'tra kā |
śarīrakośataścāsyāḥ samudbhūtābravīcchivā || 85||
English MeaningParvati of fair brows asked those gods, 'Who is being praised here by you?' Then the auspicious Goddess (Ambika/Shiva), springing forth from the sheath of her (Parvati's) own body, replied —
हिन्दी भावार्थउन सुन्दर भौंहों वाली पार्वती ने उन देवताओं से पूछा — यहाँ आप लोग किसकी स्तुति कर रहे हैं? तब उन्हीं (पार्वती) के शरीर-कोश से प्रकट हुई शिवा (अम्बिका) ने उत्तर दिया —
मन्त्र 86
स्तोत्रं ममैतत्क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः ।
देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः ॥ ८६॥
stotraṃ mamaitatkriyate śumbhadaityanirākṛtaiḥ |
devaiḥ sametaiḥ samare niśumbhena parājitaiḥ || 86||
English Meaning(Ambika said,) 'This hymn is being offered to me by the assembled gods who have been cast out by the demon Shumbha and defeated in battle by Nishumbha.'
हिन्दी भावार्थ(अम्बिका ने कहा —) यह स्तोत्र शुम्भ दैत्य द्वारा बहिष्कृत तथा युद्ध में निशुम्भ द्वारा पराजित एकत्रित देवताओं के द्वारा मेरी ही स्तुति के रूप में किया जा रहा है।
मन्त्र 87
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका ।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते ॥ ८७॥
śarīrakośādyattasyāḥ pārvatyā niḥsṛtāmbikā |
kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu gīyate || 87||
English MeaningBecause Ambika issued forth from the bodily sheath (kosha) of Parvati, she is therefore sung of as 'Kaushiki' throughout all the worlds.
हिन्दी भावार्थचूँकि अम्बिका उन पार्वती के शरीर-कोश से निकलीं, इसलिए वे समस्त लोकों में 'कौशिकी' नाम से गाई-पुकारी जाती हैं।
मन्त्र 88
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत्सापि पार्वती ।
कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया ॥ ८८॥
tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu kṛṣṇābhūtsāpi pārvatī |
kāliketi samākhyātā himācalakṛtāśrayā || 88||
English MeaningWhen she (Kaushiki) had come forth, Parvati too became dark-hued and, taking her abode on the Himalaya, became renowned as 'Kalika'.
हिन्दी भावार्थउनके (कौशिकी के) निकल जाने पर वे पार्वती भी कृष्ण (श्याम) वर्ण की हो गईं और हिमालय पर आश्रय लेकर 'कालिका' नाम से विख्यात हुईं।
मन्त्र 89
ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम् ।
ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ८९॥
tato'mbikāṃ paraṃ rūpaṃ bibhrāṇāṃ sumanoharam |
dadarśa caṇḍo muṇḍaśca bhṛtyau śumbhaniśumbhayoḥ || 89||
English MeaningThereupon Chanda and Munda, two servants of Shumbha and Nishumbha, beheld Ambika, who bore a supremely beautiful, most enchanting form.
हिन्दी भावार्थइसके बाद शुम्भ और निशुम्भ के दो सेवक चण्ड और मुण्ड ने परम मनोहर श्रेष्ठ रूप धारण किए हुए उस अम्बिका को देखा।
मन्त्र 90
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता सातीव सुमनोहरा ।
काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम् ॥ ९०॥
tābhyāṃ śumbhāya cākhyātā sātīva sumanoharā |
kāpyāste strī mahārāja bhāsayantī himācalam || 90||
English MeaningThe two of them described her to Shumbha: 'O great king, some exceedingly lovely woman dwells there, lighting up the Himalaya with her beauty.'
हिन्दी भावार्थउन दोनों ने शुम्भ से कहा — हे महाराज! अत्यन्त मनोहर रूप वाली कोई स्त्री हिमालय को अपनी कान्ति से प्रकाशित करती हुई वहाँ स्थित है।
मन्त्र 91
नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम् ।
ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर ॥ ९१॥
naiva tādṛk kvacidrūpaṃ dṛṣṭaṃ kenaciduttamam |
jñāyatāṃ kāpyasau devī gṛhyatāṃ cāsureśvara || 91||
English Meaning'Never has such surpassing beauty been seen anywhere by anyone. Find out, O lord of the asuras, who this goddess is, and take possession of her.'
हिन्दी भावार्थऐसा उत्तम (सुन्दर) रूप कभी किसी के द्वारा कहीं नहीं देखा गया। हे असुरेश्वर! पता लगाइए कि यह कौन देवी है, और उसे ग्रहण कीजिए।
मन्त्र 92
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ।
सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति ॥ ९२॥
strīratnamaticārvaṅgī dyotayantī diśastviṣā |
sā tu tiṣṭhati daityendra tāṃ bhavān draṣṭumarhati || 92||
English Meaning'A jewel among women, of exceedingly lovely limbs, illumining the quarters with her radiance, stands there, O lord of demons; your honour ought to behold her.'
हिन्दी भावार्थहे दैत्येन्द्र! अपनी कान्ति से दिशाओं को प्रकाशित करती हुई, अति सुन्दर अंगों वाली वह स्त्री-रत्न वहाँ विद्यमान है; आप उसे देखने योग्य हैं (अवश्य देखें)।
मन्त्र 93
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो ।
त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे ॥ ९३॥
yāni ratnāni maṇayo gajāśvādīni vai prabho |
trailokye tu samastāni sāmprataṃ bhānti te gṛhe || 93||
English Meaning'O lord, whatever jewels, gems, elephants, horses and the like exist in all the three worlds, they now all shine in your house.'
हिन्दी भावार्थहे प्रभो! तीनों लोकों में जितने भी रत्न, मणियाँ, हाथी-घोड़े आदि हैं, वे सब इस समय आपके ही घर में सुशोभित हो रहे हैं।
मन्त्र 94
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात् ।
पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैःश्रवा हयः ॥ ९४॥
airāvataḥ samānīto gajaratnaṃ purandarāt |
pārijātataruścāyaṃ tathaivoccaiḥśravā hayaḥ || 94||
English Meaning'Airavata, the jewel among elephants, has been brought from Indra (Purandara), and this Parijata tree as well, and likewise the horse Uchchaihshravas.'
हिन्दी भावार्थहाथियों में रत्नस्वरूप ऐरावत इन्द्र (पुरन्दर) से लाया गया है, यह पारिजात वृक्ष भी, और उसी प्रकार उच्चैःश्रवा नामक अश्व भी (आपके पास है)।
मन्त्र 95
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे ।
रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम् ॥ ९५॥
vimānaṃ haṃsasaṃyuktametattiṣṭhati te'ṅgaṇe |
ratnabhūtamihānītaṃ yadāsīdvedhaso'dbhutam || 95||
English Meaning'This wondrous swan-yoked aerial chariot, a very jewel that once belonged to Brahma (Vedhas), has been brought here and stands in your courtyard.'
हिन्दी भावार्थहंसों से युक्त यह अद्भुत विमान, जो रत्नस्वरूप था और पहले ब्रह्मा (वेधा) का था, यहाँ लाया जाकर आपके आँगन में खड़ा है।
मन्त्र 96
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात् ।
किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम् ॥ ९६॥
nidhireṣa mahāpadmaḥ samānīto dhaneśvarāt |
kiñjalkinīṃ dadau cābdhirmālāmamlānapaṅkajām || 96||
English Meaning'This treasure named Mahapadma has been brought from Kubera, the lord of wealth; and the ocean gave a garland of unfading lotuses, thick with filaments.'
हिन्दी भावार्थयह महापद्म नामक निधि कुबेर (धनेश्वर) से लाई गई है; और समुद्र ने केसरों से युक्त, कभी न मुरझाने वाले कमलों की माला (आपको) दी है।
मन्त्र 97
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति ।
तथायं स्यन्दनवरो यः पुरासीत्प्रजापतेः ॥ ९७॥
chatraṃ te vāruṇaṃ gehe kāñcanasrāvi tiṣṭhati |
tathāyaṃ syandanavaro yaḥ purāsītprajāpateḥ || 97||
English Meaning'Varuna's umbrella, streaming gold, stands in your house; and this excellent chariot too, which formerly belonged to Prajapati.'
हिन्दी भावार्थआपके घर में वरुण का सोना बरसाने वाला छत्र स्थित है; तथा यह श्रेष्ठ रथ भी, जो पहले प्रजापति (ब्रह्मा) का था, (आपके पास है)।
मन्त्र 98
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता ।
पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे ॥ ९८॥
mṛtyorutkrāntidā nāma śaktirīśa tvayā hṛtā |
pāśaḥ salilarājasya bhrātustava parigrahe || 98||
English Meaning'O lord, the weapon called Utkrantida (bestower of death), belonging to Mrityu (Death), has been carried off by you; and the noose of Varuna, the king of waters, is in your brother's possession.'
हिन्दी भावार्थहे स्वामी! मृत्यु (यम) की उत्क्रान्तिदा नामक शक्ति (अस्त्र) आपके द्वारा हर ली गई है; और जलराज वरुण का पाश आपके भाई (निशुम्भ) के अधिकार में है।
मन्त्र 99
निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः ।
वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी ॥ ९९॥
niśumbhasyābdhijātāśca samastā ratnajātayaḥ |
vahnirapi dadau tubhyamagniśauce ca vāsasī || 99||
English Meaning'All the classes of jewels born of the ocean belong to Nishumbha; and Agni too has given you a pair of garments purified by fire (fireproof).'
हिन्दी भावार्थसमुद्र से उत्पन्न समस्त रत्नों की जातियाँ निशुम्भ के पास हैं; और अग्नि ने भी आपको आग से शुद्ध (अग्नि में भी न जलने वाले) दो वस्त्र दिए हैं।
मन्त्र 100
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते ।
स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते ॥ १००॥
evaṃ daityendra ratnāni samastānyāhṛtāni te |
strīratnameṣā kalyāṇī tvayā kasmānna gṛhyate || 100||
English Meaning'Thus, O lord of demons, all jewels have been brought to you. Why then is this auspicious jewel among women not taken by you?'
हिन्दी भावार्थइस प्रकार, हे दैत्येन्द्र! समस्त रत्न आपके पास लाए जा चुके हैं। फिर यह कल्याणी स्त्री-रत्न आपके द्वारा क्यों नहीं ग्रहण किया जाता?
मन्त्र 101
ऋषिरुवाच ॥ १०१॥
ṛṣiruvāca || 101||
English MeaningThe Rishi said —
हिन्दी भावार्थऋषि ने कहा —
मन्त्र 102
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः ।
प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरम् ॥ १०२॥
niśamyeti vacaḥ śumbhaḥ sa tadā caṇḍamuṇḍayoḥ |
preṣayāmāsa sugrīvaṃ dūtaṃ devyā mahāsuram || 102||
English MeaningHaving heard these words of Chanda and Munda, Shumbha then sent the great asura Sugriva as a messenger to the Goddess.
हिन्दी भावार्थचण्ड और मुण्ड के इस वचन को सुनकर शुम्भ ने उस समय सुग्रीव नामक महान् असुर को देवी के पास दूत बनाकर भेजा।
मन्त्र 103
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम ।
यथा चाभ्येति सम्प्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु ॥ १०३॥
iti ceti ca vaktavyā sā gatvā vacanānmama |
yathā cābhyeti samprītyā tathā kāryaṃ tvayā laghu || 103||
English Meaning(Shumbha said,) 'Go and, in my words, say thus and thus to her; and act swiftly so that she comes to me gladly and willingly.'
हिन्दी भावार्थ(शुम्भ ने कहा —) तुम जाकर मेरे कहे अनुसार उससे यह और यह (सारी बात) कहना; और ऐसा उपाय शीघ्र करना कि वह प्रसन्नतापूर्वक (मेरे पास) चली आए।
मन्त्र 104
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने ।
तां च देवीं ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ॥ १०४॥
sa tatra gatvā yatrāste śailoddeśe'tiśobhane |
tāṃ ca devīṃ tataḥ prāha ślakṣṇaṃ madhurayā girā || 104||
English MeaningHe (the messenger), going to that exceedingly lovely spot on the mountain where the Goddess dwelt, then addressed her with smooth and sweet speech —
हिन्दी भावार्थवह (दूत) वहाँ पर्वत के उस अत्यन्त सुन्दर स्थान पर, जहाँ देवी विराजमान थीं, जाकर उन देवी से मृदु और मधुर वाणी में बोला —
मन्त्र 105
दूत उवाच ॥ १०५॥
dūta uvāca || 105||
English MeaningThe messenger said —
हिन्दी भावार्थदूत ने कहा —
मन्त्र 106
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः ।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः ॥ १०६॥
devi daityeśvaraḥ śumbhastrailokye parameśvaraḥ |
dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ || 106||
English Meaning'O Devi, Shumbha, the lord of demons, is the supreme sovereign of the three worlds. I am a messenger sent by him, and have come here into your presence.'
हिन्दी भावार्थहे देवी! दैत्यों के स्वामी शुम्भ तीनों लोकों के परमेश्वर हैं। मैं उनका भेजा हुआ दूत हूँ और उन्हीं के द्वारा भेजा जाकर यहाँ आपके पास आया हूँ।
मन्त्र 107
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु ।
निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत् ॥ १०७॥
avyāhatājñaḥ sarvāsu yaḥ sadā devayoniṣu |
nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śaृṇuṣva tat || 107||
English Meaning'He whose command is ever unopposed among all the orders of divine beings, who has vanquished all the enemies of the demons (that is, the gods) — hear now what he says.'
हिन्दी भावार्थसमस्त देवयोनियों में जिनकी आज्ञा सदा अबाधित रहती है, जिन्होंने दैत्यों के सारे शत्रुओं (देवताओं) को जीत लिया है — वे जो कहते हैं, उसे सुनिए।
मन्त्र 108
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः ।
यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक् ॥ १०८॥
mama trailokyamakhilaṃ mama devā vaśānugāḥ |
yajñabhāgānahaṃ sarvānupāśnāmi pṛthak pṛthak || 108||
English Meaning'(Shumbha declares:) The whole of the three worlds is mine; the gods are subject to my will. I alone enjoy all the shares of the sacrifices, each one separately.'
हिन्दी भावार्थ(शुम्भ का संदेश —) सम्पूर्ण तीनों लोक मेरे हैं, देवता मेरे वश में हैं। मैं ही सारे यज्ञभागों को अलग-अलग भोगता हूँ।
मन्त्र 109
त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः ।
तथैव गजरत्नं च हृतं देवेन्द्रवाहनम् ॥ १०९॥
trailokye vararatnāni mama vaśyānyaśeṣataḥ |
tathaiva gajaratnaṃ ca hṛtaṃ devendravāhanam || 109||
English Meaning'The choicest jewels in the three worlds are wholly under my sway; likewise the jewel among elephants, the mount of Indra, has been seized by me.'
हिन्दी भावार्थतीनों लोकों के श्रेष्ठ रत्न पूर्णरूप से मेरे अधीन हैं; इसी प्रकार इन्द्र का वाहन हाथियों का रत्न (ऐरावत) भी (मेरे द्वारा) हर लिया गया है।
मन्त्र 110
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः ।
उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम् ॥ ११०॥
kṣīrodamathanodbhūtamaśvaratnaṃ mamāmaraiḥ |
uccaiḥśravasasaṃjñaṃ tatpraṇipatya samarpitam || 110||
English Meaning'The jewel among horses named Uchchaihshravas, born of the churning of the milk-ocean, has been offered to me by the gods with humble obeisance.'
हिन्दी भावार्थक्षीरसागर के मन्थन से उत्पन्न उच्चैःश्रवा नामक अश्व-रत्न देवताओं ने प्रणाम करके मुझे अर्पित कर दिया है।
मन्त्र 111
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।
रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने ॥ १११॥
yāni cānyāni deveṣu gandharveṣūrageṣu ca |
ratnabhūtāni bhūtāni tāni mayyeva śobhane || 111||
English Meaning'And whatever other precious, jewel-like beings there are among the gods, gandharvas and serpents — those too, O lovely one, are with me alone.'
हिन्दी भावार्थहे सुन्दरी! देवताओं, गन्धर्वों और नागों में जो अन्य रत्नस्वरूप प्राणी (वस्तुएँ) हैं, वे सब भी मेरे ही पास हैं।
मन्त्र 112
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम् ।
सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम् ॥ ११२॥
strīratnabhūtāṃ tvāṃ devi loke manyāmahe vayam |
sā tvamasmānupāgaccha yato ratnabhujo vayam || 112||
English Meaning'We regard you, O Devi, as the jewel among women in the world. Being such, come to us, for we are the enjoyers of jewels.'
हिन्दी भावार्थहे देवी! हम आपको संसार में स्त्रियों का रत्न मानते हैं। इसलिए वैसी आप हमारे पास आ जाइए, क्योंकि हम रत्नों के भोक्ता हैं।
मन्त्र 113
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम् ।
भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः ॥ ११३॥
māṃ vā mamānujaṃ vāpi niśumbhamuruvikramam |
bhaja tvaṃ cañcalāpāṅgi ratnabhūtāsi vai yataḥ || 113||
English Meaning'O you of tremulous sidelong glances, take either me or my younger brother, the mighty Nishumbha, as your lord, for you are indeed a peerless jewel.'
हिन्दी भावार्थहे चंचल कटाक्ष वाली! तुम मुझे अथवा मेरे महापराक्रमी छोटे भाई निशुम्भ को वरण करो, क्योंकि तुम निश्चय ही (सर्वश्रेष्ठ) रत्न हो।
मन्त्र 114
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात् ।
एतद्बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज ॥ ११४॥
paramaiśvaryamatulaṃ prāpsyase matparigrahāt |
etadbuddhyā samālocya matparigrahatāṃ vraja || 114||
English Meaning'By accepting me you will gain matchless, supreme sovereignty. Weigh this well with your intelligence and become my consort.'
हिन्दी भावार्थमुझे पति रूप में स्वीकार करने से तुम्हें अतुलनीय परम ऐश्वर्य प्राप्त होगा। इस बात को बुद्धि से भली-भाँति विचार कर मेरी पत्नी बन जाओ।
मन्त्र 115
ऋषिरुवाच ॥ ११५॥
ṛṣiruvāca || 115||
English MeaningThe Rishi said —
हिन्दी भावार्थऋषि ने कहा —
मन्त्र 116
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ ।
दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ॥ ११६॥
ityuktā sā tadā devī gambhīrāntaḥsmitā jagau |
durgā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat || 116||
English MeaningThus addressed, the Goddess — Durga, the adorable Bhagavati, the benign Bhadra, by whom this whole world is upheld — then spoke, smiling gravely within herself —
हिन्दी भावार्थइस प्रकार कहे जाने पर वह देवी — दुर्गा, भगवती, भद्रा, जिनके द्वारा यह सम्पूर्ण जगत् धारण किया जाता है — मन ही मन गम्भीर मुस्कान लिए हुए बोलीं —
मन्त्र 117
देव्युवाच ॥ ११७॥
devyuvāca || 117||
English MeaningThe Goddess said —
हिन्दी भावार्थदेवी ने कहा —
मन्त्र 118
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम् ।
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः ॥ ११८॥
satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcittvayoditam |
trailokyādhipatiḥ śumbho niśumbhaścāpi tādṛśaḥ || 118||
English Meaning'You have spoken the truth; nothing you have said is false. Shumbha is indeed lord of the three worlds, and Nishumbha too is such (equally mighty).'
हिन्दी भावार्थतुमने सत्य कहा है, इसमें तुम्हारे द्वारा कही गई कोई भी बात मिथ्या नहीं है। शुम्भ तीनों लोकों के अधिपति हैं और निशुम्भ भी वैसे ही (पराक्रमी) हैं।
मन्त्र 119
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम् ।
श्रूयतामल्पबुद्धित्वात्प्रतिज्ञा या कृता पुरा ॥ ११९॥
kiṃ tvatra yatpratijñātaṃ mithyā tatkriyate katham |
śrūyatāmalpabuddhitvātpratijñā yā kṛtā purā || 119||
English Meaning'But how can the vow that has been taken here be falsified? Hear the vow that I made long ago, out of little wisdom —'
हिन्दी भावार्थकिन्तु इस विषय में जो प्रतिज्ञा की जा चुकी है, उसे मिथ्या कैसे किया जाए? पहले अल्पबुद्धिवश मैंने जो प्रतिज्ञा की थी, उसे सुनो —
मन्त्र 120
यो मां जयति सङ्ग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति ।
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति ॥ १२०॥
yo māṃ jayati saṅgrāme yo me darpaṃ vyapohati |
yo me pratibalo loke sa me bhartā bhaviṣyati || 120||
English Meaning'He who conquers me in battle, who breaks my pride, who is my equal in strength in this world — he alone shall become my husband.'
हिन्दी भावार्थजो मुझे युद्ध में जीत ले, जो मेरे दर्प (अभिमान) को दूर कर दे, जो इस संसार में मेरे बल के समान (सामर्थ्यशाली) हो — वही मेरा पति होगा।
मन्त्र 121
तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महाबलः ।
मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु ॥ १२१॥
tadāgacchatu śumbho'tra niśumbho vā mahābalaḥ |
māṃ jitvā kiṃ cireṇātra pāṇiṃ gṛhṇātu me laghu || 121||
English Meaning'So let Shumbha come here, or the mighty Nishumbha; conquering me — why delay? — let him quickly take my hand in marriage.'
हिन्दी भावार्थइसलिए शुम्भ यहाँ आ जाएँ, अथवा महाबली निशुम्भ आ जाएँ; मुझे जीतकर देर क्यों करें — शीघ्र ही मेरा पाणिग्रहण कर लें।
मन्त्र 122
दूत उवाच ॥ १२२॥
dūta uvāca || 122||
English MeaningThe messenger said —
हिन्दी भावार्थदूत ने कहा —
मन्त्र 123
अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः ।
त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः ॥ १२३॥
avaliptāsi maivaṃ tvaṃ devi brūhi mamāgrataḥ |
trailokye kaḥ pumāṃstiṣṭhedagre śumbhaniśumbhayoḥ || 123||
English Meaning'You are puffed up with pride, O Devi; do not speak thus before me. In the three worlds, what man could stand before Shumbha and Nishumbha?'
हिन्दी भावार्थहे देवी! तुम घमण्ड में भरी हो; मेरे सामने ऐसा मत कहो। तीनों लोकों में ऐसा कौन पुरुष है जो शुम्भ और निशुम्भ के सामने खड़ा हो सके?
मन्त्र 124
अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि ।
तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका ॥ १२४॥
anyeṣāmapi daityānāṃ sarve devā na vai yudhi |
tiṣṭhanti sammukhe devi kiṃ punaḥ strī tvamekikā || 124||
English Meaning'Even before the other demons all the gods cannot stand in battle, O Devi; how much less can you, a single woman?'
हिन्दी भावार्थहे देवी! अन्य दैत्यों के सामने भी समस्त देवता युद्ध में नहीं टिक पाते; फिर तुम अकेली स्त्री (उनके सामने) कैसे ठहरोगी?
मन्त्र 125
इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे ।
शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि सम्मुखम् ॥ १२५॥
indrādyāḥ sakalā devāstasthuryeṣāṃ na saṃyuge |
śumbhādīnāṃ kathaṃ teṣāṃ strī prayāsyasi sammukham || 125||
English Meaning'Indra and all the gods could not withstand those demons headed by Shumbha in battle — how then will you, a mere woman, go up to face them?'
हिन्दी भावार्थइन्द्र आदि समस्त देवता जिन शुम्भ आदि के सामने युद्ध में नहीं ठहर सके, उनके सम्मुख तुम एक स्त्री कैसे जाओगी?
मन्त्र 126
सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ।
केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि ॥ १२६॥
sā tvaṃ gaccha mayaivoktā pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ |
keśākarṣaṇanirdhūtagauravā mā gamiṣyasi || 126||
English Meaning'So, at my bidding, go of your own accord to Shumbha and Nishumbha. Do not go in such a way that you are dragged by the hair and your dignity is stripped away.'
हिन्दी भावार्थइसलिए मेरे कहने से तुम स्वयं शुम्भ और निशुम्भ के पास चली जाओ। ऐसा न हो कि तुम्हें केश पकड़कर घसीटा जाए और तुम्हारा गौरव नष्ट हो जाए — इस दशा में जाना उचित नहीं।
मन्त्र 127
देव्युवाच ॥ १२७॥
devyuvāca || 127||
English MeaningThe Goddess said —
हिन्दी भावार्थदेवी ने कहा —
मन्त्र 128
एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चापितादृशः ।
किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा ॥ १२८॥
evametad balī śumbho niśumbhaścāpitādṛśaḥ |
kiṃ karomi pratijñā me yadanālocitā purā || 128||
English Meaning'It is so — Shumbha is mighty, and Nishumbha too is such. But what can I do? My vow was rashly made before, without due reflection.'
हिन्दी भावार्थबात ऐसी ही है — शुम्भ बलवान् हैं और निशुम्भ भी वैसे ही (महाबली) हैं। किन्तु मैं क्या करूँ? पहले बिना विचारे मेरे द्वारा जो प्रतिज्ञा कर ली गई है (उसे कैसे तोड़ूँ)?
मन्त्र 129
स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः ।
तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु यत् ॥ १२९॥ । ॐ ।
sa tvaṃ gaccha mayoktaṃ te yadetatsarvamādṛtaḥ |
tadācakṣvāsurendrāya sa ca yuktaṃ karotu yat || 129|| oṃ
English Meaning'So go; report respectfully to the lord of demons all that I have told you, and let him do whatever he deems fitting.'
हिन्दी भावार्थइसलिए तुम जाओ; मैंने जो कुछ तुमसे कहा है, वह सब आदरपूर्वक असुरराज को बता देना, और वह जो उचित समझे, वही करे।
अध्यायसमाप्तिः
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देव्या दूतसंवादो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye devyā dūtasaṃvādo nāma pañcamo'dhyāyaḥ
English MeaningHere ends the fifth chapter called ‘Devī’s Conversation with the Messenger’ of the Devīmāhātmya in Mārkaṇḍeya-Purāṇa, during the period of Sāvarṇi, the Manu.
हिन्दी भावार्थइस प्रकार श्रीमार्कण्डेयपुराण में सावर्णिक मन्वन्तर की कथा के अन्तर्गत देवीमाहात्म्य में ‘देवी-दूत-संवाद’ नामक पाँचवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।